قرآن های کهنِ متعلق به قرون آغازین اسلامی، به ویژه سه قرن نخست، کمیاب و ارزشمندند. برگه هایی از یکی از معدود مصاحف کوفی بسیار کهن در موزه ی رضا عباسی تهران نگهداری می شود، که هرچند این برگه ها، مجزا و حتی دارای تاریخ های متفاوت بین قرن های سوم و چهارم دانسته شده، در واقع همگی متعلق به یک مصحفند. برگه های دیگری از این مصحف از حدود چهل سال پیش به حراجی های لندن و از آن جا به موزه ها و کلکسیون های شخصی در دیگر نقاط جهان راه یافته و تاریخ کتابت آن ها قرن دوم هجری و دوره ی عباسیان دانسته شده است. مقاله ی حاضر به بررسی و معرفی نُه برگه ی موجود از این قرآن در موزه ی رضا عباسی و برخی برگه های دیگر آن در خارج از ایران می پردازد و می کوشد ویژگی های ظاهری و متنی منحصربه فرد این مصحف را نشان دهد که در پاره ای موارد، مانند بازتاب قرائات شاذ و نادر و رسم الخط کلمات، جالب و کم نظیر است.

عصر شاه عباس اول (996- 1038ق/1617-1659م) به طور توأمان از مقاطع مهم تاریخ اجتماعی و شکوفایی هنر در ایران عصر صفوی به شمار می آید و از این حیث، غنای لازم برای پرداختن به تاریخ اجتماعی از منظر آثار هنری را دارد. نگارگری ایرانی که بیشتر معطوف به جلوه های داستانی، درباری یا اساطیری بود، با پیشینه ای کوتاه، بخشی از حیات اجتماعی عصر صفوی را در نگاره های عصر شاه عباس اول و مکتب اصفهان، منعکس نمود. یکه صورت یا تک نگاره ، اگرچه قبل از صفویان آغاز شده بود اما در آثار رضا عباسی (متوفّی 1044ق/ 1634م) از مهم ترین نقاشان مکتب اصفهان، تثبیت شد. پژوهش حاضر به روش تاریخی و تحلیلی، با تکیه بر منابع کتابخانه ای و موزه ای، به بازنمود عناصر اجتماعی در نقاشی های یکه صورتِ رضاعباسی می پردازد. در عدم توجه منابع تاریخنگاری فارسی به حیات اجتماعی عصر صفوی، این پژوهش درصدد بررسی و تحلیل آن است که تک نگاره های رضا عباسی چگونه مضامین و طبقات اجتماعی را به تصویر درآورده است؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد، رضا عباسی هنرمند چیره دست مکتب اصفهان، گذشته از حضور در دربار، در میان توده مردم نیز زیسته است و بیش از دیگر هنرمندان نقاش این دوره توانسته است طبقات مختلف اجتماعی، جنسیت، مشاغل و مخصوصاً برخی رفتارهای اجتماعی یا حالات روزمرّه دورۀ خود را در تک نگاره هایش به تصویر درآورد. ترتیب تعداد و اهمیت این توجه و انعکاس شامل: کاتبان، شیوخ و دراویش، طبقات عامه و زنان، لوطیان و کشتی گیران، جوانان و اشراف و نجبا و در مراحل آخر نظامیان و فرنگیان است.کلیدواژه: دوره صفویه، عصر شاه عباس، مکتب اصفهان، رضا عباسی، نگارگری.

سکه ها فلزات منقوشی هستند که با پرداختن به نقوش موجود بر روی آنها، دریچه ای رو به اعصار گذشته برای پژوهشگران باز میشود. از آنجاییکه ایدئولوژی حاکمان در شکل گیری نقوش تاثیر بسزایی دارد از اینرو پرداختن به آنها از دیدگاه نماد شناسی باعث روشن شدن مذهب، سیاست و فرهنگ جوامع میشود. سلسله پارت یکی از ادوار مهم ایران باستان است که به علت طولانی بودن حکومتشان مسکوکات متعددی در این دوره ضرب شده که از نظر نقش بسیار متنوع است. هدف این پژوهش شناسایی نمادهای ایزد مهر در سکه های یکدرهمی ضرابخانه اکباتان به منظور آشکار شدن سیاست مذهبی حاکمان این دوره است. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی با رویکرد نماد شناسی به شیوه اسنادی- میدانی انجام شده است. بدین ترتیب نقوش دویست و پنجاه سکه پارتی موجود در مخزن موزه رضا عباسی مورد بررسی قرار گرفت. یافته ها عبارت از کمان، نیلوفر، زنبق، حلقه ، پرنده، ستاره و ماه است. نتایج نشان میدهد با توجه به متون مذهبی، این نقشمایه ها نمادهای ایزد مهر بشمار میآیند و حاکمان پارت از همان ابتدای سلطنت از این نمادها در سکه های یکدرهمی خود استفاده کرده اند که نشات گرفته از روحیه جنگجویی و عشایر نشینی آنهاست که با ایزد مهر سازگار بوده است. از دوره مهرداد دوم تا اردوان دوم (121 ق.م – 38 م) با افزایش قدرت پارت در منطقه نمادهای مهر بر روی سکه های یکدرهمی به اوج خود می رسد ولی از زمان بلاش اول تا انتها دوره نمادها از روی سکه های یکدرهمی ضرابخانه اکباتان حذف میشود و سرپوش شاهان در این دوره شبیه به کلاهخود عشایرنشین آسیای مرکزی می گردد. در انتها، با توجه به اینکه حاکمان پارت در مسائل مذهبی دارای تساهل و تسامح بودند مذهبی را رسمی اعلام نکردند ولی در سکه های یکدرهمی بیشتر از نمادهای مهری استفاده کرده اند.

ترکیب بندی جزء جدایی ناپذیر هر اثر تصویری است که ویژگی ها و کیفیت آن در نگارگری ایرانی بر عوامل متعددی از جمله مهارت و نگرش هنرمند، سلیقه حامیان هنری، تاثیرات مکاتب هنری پیشین و حتی غیر ایرانی بستگی دارد. ترکیب بندی های پیکره ای در آثار رضا عباسی با بهره گیری وی از خط پردازی روان و موزون و استفاده از سنت های تصویری گذشته، نمونه های کاملی را به نمایش می گذارند که در بردارنده ارزش های نگارگری اصیل ایرانی است. اما در اواخر حکومت صفویه و با ایجاد تحولات متعددی در حوزه های اقتصادی، اجتماعی و غیره، تغییرات ساختاری متعددی بر نگارگری ایرانی تحمیل شد. از جمله این تغییرات گرایش به تفکرات مادیگرایانه، توجه به فضا سازی واقع گرایانه و دوری از فضا سازی عارفانه، بهره گیری از ترکیب بندی های ایستا و تصنعی، تغییر اسلوب های فنی و زیبایی شناسی آثار و غیره است. که از اواخر صفویه و توسط شاگردان رضا عباسی آغاز و در قاجاریه به بار نشست و نهایتا، تحولات مذکور در سایه حمایت دربار قاجار سبک پیکره نگاری درباری جدیدی را پدید آورد.در مقاله پیش رو آثار پیکره دار رضا عباسی به عنوان نماینده مکتب اصفهان و آثاری از دو نقاش قاجاری، میرزا بابا و مهر علی، مورد بررسی تطبیقی و تحلیلی قرار می گیرد. در پایان، این نتیجه حاصل می گردد که نگارگری ایرانی در روند گذر از سنت گرایی به تجدد خواهی و با پذیرش عناصر وارداتی اروپایی و همچنین تغییر سلیقه حامیان با نفوذ، دچار تغییرات بنیادی شد و این تغییرات ماهیت ترکیب بندی های پیکره ای هنرمندان را تحت تاثیر قرار داد. اما هنرمندان ایرانی توانستند با هم آمیزی سنت های پیشین و عناصر وارداتی جدید، سبک نویی را بنیانگذاری کنند که دستاورد مهمی بشمار می رود.

در دوره صفویه با آغاز رشد بندر عباسی، شاهد استقرار دیوان سالاری در آن هستیم. از آن جایی که در این دوره بندر عباسی مهمترین بندر ایران بود، دولت صفویه سعی زیادی داشت تا اداره آن را به طور مستقیم زیر نظارت خود داشته باشد. دیوان سالاری صفوی برای اینکه مانع از تمرکز قدرت در دست یک نفر گردد، بخش مالی را از بخش اداری ـ نظامی آن جدا کرد. بر بخش اول شاهبندر نظارت می کرد و بخش دوم بر عهده حاکم بود. در این مقاله به نقش و عملکرد حاکمان بندر عباسی در دوره صفویه می پردازیم.

بر اساس شواهد مادی و منابع مکتوب موجود، سهم و نقش فلزکاری خراسان به ویژه در قرن 6 ه.ق که یکی از فعال ترین و برجسته ترین مکاتب فلزکاری در دوره اسلامی بوده در بروز تحولات اساسی در فن ساخت و تزیین آثار فلزی مشخص شده و جایگاه ممتازی به آن بخشیده است. بعد از حمله ویرانگر مغول و نابودی خراسان و فرار هنرمندان به سوی غرب، مکتب موصل در شمال عراق به همان جایگاه رفیعی رسید که پیشتر متعلق به خراسان بزرگ بود. گرچه تا آخر سده 7 ه.ق سبک مسلط بر فلزکاری ایران در تلفیقی از سبک های ایرانی و موصلی است لیکن شهرت آثار موصلی سبب شد که به اشتباه غالب اشیا نفیس تولید شده در آن مقطع زمانی را موصلی بدانند. در حالی که بخش گسترده ای از نقوش و مضامین تزیینی راه یافته در این حوزه به واقع نمودی از استمرار تجارب هنرمندان ایرانی اسلامی با هویتی نوگراست که هنرمندان با توجه به فرهنگ عصر و منطقه خویش از آنها بهره گرفتند.از این رو به ارزیابی و بررسی مضامین، نقوش تزیینی و فرم دو نمونه فلزی (لگن و مجمعه) موزه رضاعباسی پرداخته ایم تا با وجود برخی ویژگی های مشترک سبک خراسان و موصل، اصالت ایرانی آنها را اثبات کنیم. این مقاله با روش تحقیق توصیفی- تحلیلی و گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای با هدف تعیین خاستگاه دو اثر فلزی قرن 7 و 8 ه.ق موزه رضا عباسی و همچنین تحلیل جداگانه مضامین و نقوش تزیینی، در صدد یافتن پاسخ قانع کننده و مستدل برای اصالت ایرانی و تداوم سبک خراسانی در هر یک از آثار فوق است. نتیجه یافته ها نشان می دهد به رغم استفاده از برخی عناصر تزیینی غیر بومی در این آثار، انتساب آنها به خارج از مرزهای امروزی ایران توجیه پذیر نبوده و از نظر نویسندگان این مقاله آثار مذکور در غرب ایران تولید شده اند.

آثار دوره سوم زندگی رضا عباسی که مربوط به زمان بازگشت مجدد وی به دربار است، کمتر موردمطالعه و مداقه قرار گرفته و به همین دلیل پژوهش حاضر با هدف تبیین ویژگی های درون مایه آثار دوره سوم زندگی رضا عباسی با تکیه بر سپهر زیستی هنرمند شکل گرفته است و با مرور وضعیت سیاسی، مذهبی، ادبی، فکری و اقتصادی قصد دارد به این سوالات پاسخ دهد که با در نظر گرفتن زمینه شکل گیری، آثار دوره سوم زندگی رضا عباسی حاوی چه مفهوم و معنایی هستند و در مقایسه با دوره اول و دوم زندگی او، چه تفاوتی را در رویکرد هنرمند به نمایش می گذارند. جامعه آماری این پژوهش متشکل از پنج اثر است که به صورت هدفمند به مثابه نمونه کاملی از رویکرد غالب هنرمند در دوره سوم زندگی اش انتخاب شده اند. این پژوهش ازنظر هدف، بنیادی به شمار می رود و با روشی تفسیری-تاریخی و گردآوری اطلاعات از منابع کتابخانه ای شامل منابع دست اول و تحقیقات جدید، به تجزیه وتحلیل کیفی موضوع خود پرداخته است. نتایج حاصله نشان می دهد که آثار دوره سوم زندگی رضا عباسی بیانگر رویکردی دوگانه و همچنین انتقادی نسبت به زندگی هستند که بخشی از آن برآمده از تجربیات دوران دوری از دربار است.

مکتب اصفهان از مکاتب سرآمد نگارگری در دوره ی صفویه است. این نگاره ها نقشبند روایت های فراوانی اعم از ادبی، عرفانی، تاریخی و غیره هستند. متالپسیس یا تداخل روایی به عنوان نوع خاصی از روایت، موجب تخطی میان سطوح روایی می شود. این وِیژگی در بسیاری از آثار هنری از جمله نگاره ها قابل بررسی است. برخی از نگاره های مکتب اصفهان با ترسیم سطوح روایی، تخطی های آشکاری را از مرزهای ایجادشده به نمایش می گذارند. در این نگاره ها سطوح روایی مرزبندی می شوند و جهان های داستانی در عین جدایی از طریق قاب ها، در هم تنیده می شوند. این مقاله با هدفی بنیادین انجام شده و مسئله آن مکاشفه ویژگیهای متالپسیس در نگاره های دوره صفوی است. روش پژوهش کیفی با رویکردی تحلیلی و براساس جمع آوری اطلاعات از منابع کتابخانه ای و آرشیوهای دیداری است. از این روی سه نگاره از رضا عباسی با نام های «کشتن رستم پیل سفیر را»، «جنگ تهمورث و دیوان» و «گلگشت» بر مبنای انتخاب هدفمند از موارد مطلوب گزینش و برپایه چارچوب نظری ارائه شده مورد بررسی و مداقه قرار گرفته است. نتیجه حاصله نشان از آن دارد که نگاره های انتخابی از مکتب اصفهان با بهره گیری از فن میزان آبیم سه سطح روایی ایجاد می کنند و دارای متالپسیس های بلاغی و هستی شناسانه در جهات مختلف می باشند.

مضامین عاشقانه در نگارگری به اشعار عاشقانه و شاعرانه فارسی به قبل از مکتب اصفهان بر می گردد. آثار رضا عباسی از جمله مضامین عاشقانه و تغزلی، سبک جدیدی را در طراحی و نقاشی ایرانی ابداع کرد. پیوند درونی اجزاء مختلف آثار تغزلی رضا با ترکیب بندی جدید و نه همچون آثار گذشته ولی با دوری از پرسپکتیو و سایه روشن و هماهنگ با فلسفة جدید صدرالمتألهین، فرهنگ و هنر روزگار عصر شاه عباس اول صفوی را به زیبایی تمام نشان می دهد. آثار رضا با مضامین مختلف عاشقانه، عرفانی، حماسی و اجتماعی هستند؛ که از میان آثار او به تحلیل چند نگاره از این هنرمند با مضامین عاشقانه و تطبیق آنها با آراء صدرالمتألهین پرداخته می شود. رضا نقش مایه ها و موضوعات شاخص عاشقانه و عرفانی در جهان پیرامون راکه در لایه های پنهان آثارش موجود است، به طور رمزگونه نمایان می سازد. عشق عفیف در آراء ملاصدرا، که در بعضی از آثار رضا، مطابق های تصویری آن را می توان یافت، از مشاهده شروع و به تمثیل و تمثل منتهی می شود که این خود سرآغاز دیگری است و در انتها به اتهاد عاشق و معشوق و یکی شدن با خداوند و وحدت وجود ختم می شود. هدف از پژوهش حاضر دستیابی به مبانی پنهان و آشکار عاشقانة نهفته در آثار رضا عباسی، هنرمنددربار شاه عباس و تطبیق و مقایسة آن ها با مؤلفه های فکری صدرالمتألهین در باب عشق است. از این روی، ابتدا آراء صدرا در زمینه عشق بیان می شود و در ادامه چند نمونه از آثار رضا عباسی که از نظر مضمون، تغزلی هستند و به نظر می رسد با آراء صدرا در زمینه عشق هماهنگ هستند، مورد تحلیل قرار خواهد گرفت. بدین ترتیب، در تحقیق حاضر با روش جمع آوری اطلاعات و داده ها به صورت کتابخانه ای از کتاب های موجود و اسناد تصویری موزه ها و بررسی داده ها، به شیوة تحلیلی، تطبیقی، یافته هایی که به دست آمد مبین آن است که اکثر آثار تغزلی رضا عباسی با مؤلفه های فکری ملاصدرا در باب عشق ارتباط دارند.